ହରିହର ତ୍ରିପାଠୀ
“ଯେଉଁ ରଥ କେବେ ପଛକୁ ଫେରେ ନାହିଁ ଏବଂ ଯେଉଁ ଯାତ୍ରା ମଣିଷର ସବୁ ଶୋକକୁ ହରଣ କରିନିଏ, ସେଇଟି ହେଉଛି ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ଅଧିପତି ମହାପ୍ରଭୁ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଅନନ୍ୟ ‘ଅଣଲେଉଟା’ ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା।”
ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ବା ଭୁବନେଶ୍ୱରର ସ୍ଥାନ ଅନନ୍ୟ। ଏହି ପବିତ୍ର ଶୈବପୀଠରେ ବର୍ଷସାରା ଅନେକ ଯାନିଯାତ୍ରା ପାଳିତ ହେଉଥିଲେ ହେଁ, ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ବା ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମହିମାମୟ। ଚୈତ୍ର ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିବା ଏହି ଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଭକ୍ତି, ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ସମନ୍ୱୟର ପ୍ରତୀକ। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଏହି ରଥଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଦିନ ପ୍ରଭୁ ଲିଙ୍ଗରାଜ ନିଜର ଆସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେବା ପାଇଁ ରଥାରୂଢ଼ ହୋଇ ମାଉସୀ ମା’ ମନ୍ଦିର ବା ରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ଏହି ଯାତ୍ରାକୁ ‘ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା’ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ଅନେକ ପୌରାଣିକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି।
ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ସହିତ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ରହିଥିବା ପୁରାଣରୁ ଜଣାପଡ଼େ। କୁହାଯାଏ ଯେ, ରାବଣ ବଧ ପାଇଁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ଦିନ ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ। ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ମହାଦେବ ତାଙ୍କୁ ବିଜୟର ବର ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ବିଜୟ ଉତ୍ସବ ଏବଂ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ରଥଯାତ୍ରାର ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ। ସେହି ସ୍ମୃତିରେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଯାତ୍ରା ପାଳିତ ହୋଇଆସୁଛି। “ଅଶୋକ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯିଏ ଶୋକ ଦୂର କରେ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଏହି ଦିନ ଅଶୋକ କଳିକା ଭକ୍ଷଣ କଲେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ତିଥିକୁ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ବୋଲି ନାମିତ କରାଯାଇଛି। ଶୈବ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମର ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, କାରଣ ରଥ ଉପରେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଏବଂ ହର (ଶିବ) ଉଭୟ ବିରାଜମାନ କରିଥାନ୍ତି।
ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ରଥର ନାମ ହେଉଛି ‘ରୁକୁଣା ରଥ’। ଏହି ରଥର ଏକ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହା ‘ଅଣଲେଉଟା’। ଅର୍ଥାତ୍, ଏହି ରଥ ପଛକୁ ଫେରେ ନାହିଁ। ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ରଥକୁ ବୁଲା ନଯାଇ, ଏହାର ପଛ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଆଗ କରି ଶ୍ରୀଜୀଉମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରକୁ ଫେରାଇ ଅଣାଯାଏ। ରୁକୁଣା ରଥର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୩୫ ଫୁଟ ଏବଂ ଏଥିରେ ଚାରୋଟି ଚକ ଲାଗିଥାଏ। ଏହି ରଥର ନିର୍ମାଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶିବରାତ୍ରି ପରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ। ରଥଟି ନାଲି ଓ ହଳଦିଆ କପଡ଼ାରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଶୋଭା ପାଇଥାଏ। ରଥ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସାରଥି ଭାବେ ବିରାଜମାନ କରିଥାନ୍ତି। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମା ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର, ଭଗିନୀ ରୁକୁଣୀ ଏବଂ ବାସୁଦେବ ଏହି ରଥରେ ବସି ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।
ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀର ପୂର୍ବଦିନ ରାତିରେ ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ମରୀଚିକୁଣ୍ଡ ନିକଟରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରମ୍ପରା ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହି କୁଣ୍ଡର ଜଳକୁ ନିଲାମ କରାଯାଏ। ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି ଯେ, ନିଃସନ୍ତାନ ଦମ୍ପତି ଏହି ପବିତ୍ର କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ଏହାର ଜଳ ପାନ କଲେ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ହୋଇଥାଏ। ଏଥିପାଇଁ ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତ ମରୀଚିକୁଣ୍ଡ ନିକଟରେ ଭିଡ଼ ଜମାନ୍ତି। ଯାତ୍ରା ଦିନ ସକାଳୁ ମହାପ୍ରଭୁ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୀତିକାନ୍ତି ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସାହାଣମେଲା ଦର୍ଶନ ପରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଆଳତି, ଅବକାଶ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୀତି କରାଯାଇ ରଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ଏହାପରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ମନୋରମ ‘ପହଣ୍ଡି ବିଜେ’। ଘଣ୍ଟ, କାହାଳୀ ଏବଂ ଶଙ୍ଖ ଧ୍ୱନିରେ ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରକମ୍ପିତ ହୋଇଉଠେ। ସେବାୟତମାନେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ରଥକୁ ନେଇ ଆସନ୍ତି। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଜୟ ଜୟକାର ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଠାକୁରମାନେ ରଥାରୂଢ଼ ହୁଅନ୍ତି।
ରଥଯାତ୍ରାର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି ରଥ ଟଣା। ଅପରାହ୍ନରେ ରଥ ଟଣା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ହଜାର ହଜାର ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ରଥର ଦଉଡ଼ି ଧରି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଟାଣି ଟାଣି ରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଅଭିମୁଖେ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ସମୟର ଦୃଶ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିମୟ ହୋଇଥାଏ। ମନ୍ଦିର ମାଳିନୀ ସହର ଭୁବନେଶ୍ୱରର ରାଜପଥରେ ଜନସମୁଦ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ। ରଥଟି ସିଂହଦ୍ୱାରରୁ ବାହାରି ପ୍ରାୟ ଦୁଇ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଏ। ସେଠାରେ ମହାପ୍ରଭୁ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦିନ ରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ପ୍ରବଳ ଭିଡ଼ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମମାନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ କେବଳ ଭକ୍ତିର ପର୍ବ ନୁହେଁ, ଏହା ଓଡ଼ିଶାର କଳା ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରତିଫଳନ। ରୁକୁଣା ରଥର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଓ ଏହାର ପାରମ୍ପରିକ ସାଜସଜ୍ଜା ଓଡ଼ିଆ କାରିଗରୀର ଉତ୍କର୍ଷତା ପ୍ରତିପାଦନ କରେ। ଏହି ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ସାମାଜିକ ସଦ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥ ଦଉଡ଼ି ଛୁଇଁବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ, ରଥ ଉପରେ ବାମନ ରୂପୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ କିମ୍ବା ରଥାରୂଢ଼ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ। ଏଣୁ କୁହାଯାଇଛି- “ରଥେ ତୁ ବାମନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ୱା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ବିଦ୍ୟତେ”। ଯଦିଓ ଏହା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି, ମାତ୍ର ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ହରି ଓ ହରଙ୍କ ଅଭେଦ ସମ୍ପର୍କ ଯୋଗୁଁ ଭକ୍ତମାନେ ସମାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଭୂତି ପାଇଥାନ୍ତି।
ରଥଯାତ୍ରାର ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୀତି ପାଳନ କରାଯାଏ। ରଥକୁ ପଛକୁ ନ ବୁଲାଇ, ଠାକୁରମାନଙ୍କ ଆସନକୁ ରଥର ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ମୁହାଁଇ ଦିଆଯାଏ। ରଥର ସାରଥି ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ ରଥକୁ ପୁଣି ଥରେ ଟଣାଯାଇ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିରକୁ ଅଣାଯାଏ। ଏହି ଅନନ୍ୟ ପରମ୍ପରା ପାଇଁ ରୁକୁଣା ରଥକୁ ‘ଅନଲେଉଟା ରଥ’ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମହାପ୍ରଭୁ ନିଜ ମନ୍ଦିରକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ରବାସୀଙ୍କ ମନରେ ଏକ ପ୍ରକାର ଶୂନ୍ୟତା ସହିତ ପରମ ଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ଆସିଥାଏ। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀର ପ୍ରଭାବ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଅନେକ ଦିନ ଧରି ରହିଥାଏ।
ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସରେ ଏହି ଯାତ୍ରା ସହିତ ଅନେକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଜଡ଼ିତ। ଗଙ୍ଗ ବଂଶ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଂଶର ରାଜାମାନଙ୍କ ସମୟରୁ ଏହି ଯାତ୍ରା ଅତି ଜାକଜମକରେ ପାଳିତ ହୋଇଆସୁଛି। ଆଧୁନିକ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯାତ୍ରାର ଲୋକପ୍ରିୟତା ହ୍ରାସ ପାଇନାହିଁ। ବରଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ପ୍ରଶାସନ ଓ ମନ୍ଦିର ଟ୍ରଷ୍ଟ ବୋର୍ଡ଼ ପକ୍ଷରୁ ଏହାକୁ ଅଧିକ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଢଙ୍ଗରେ ପରିଚାଳନା କରାଯାଉଛି। ଭୁବନେଶ୍ୱରର ବିନ୍ଦୁ ସାଗର କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ପବିତ୍ର ଶୈବପୀଠରେ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ଦିନର ବାତାବରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହୋଦୟାମୟ ହୋଇଥାଏ। ଦୀପର ଆଲୋକ, ଧୂପର ବାସ୍ନା ଏବଂ ଭକ୍ତଙ୍କ ଭଜନ କୀର୍ତ୍ତନରେ ସମଗ୍ର ପରିବେଶ ବୈକୁଣ୍ଠ ସମାନ ମନେହୁଏ।
ପରିଶେଷରେ, ମହାପ୍ରଭୁ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ବା ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ। ଏହା କେବଳ ଏକ ପରମ୍ପରା ନୁହେଁ, ବରଂ ମାନବ ଜୀବନର ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକକୁ ଦୂର କରି ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଦାନ କରିବାର ଏକ ପବିତ୍ର ମାଧ୍ୟମ। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା ଆମକୁ ସମାନତା, ସେବା ଏବଂ ସମର୍ପଣର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ। ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଅପାର କରୁଣା ଏବଂ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀର ପବିତ୍ରତା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସ୍ଥାପନ କରୁ, ଏହାହିଁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରାର୍ଥନା। ଏହି ମହୋତ୍ସବ ଓଡ଼ିଶାର ଗର୍ବ ଓ ଗୌରବକୁ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିପାରିଛି। ଆବାଳବୃଦ୍ଧବନିତା ସମସ୍ତେ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସାମିଲ ହୋଇ ଜୀବନକୁ ଧନ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି। ମହାପ୍ରଭୁ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଅନଲେଉଟା ରଥଯାତ୍ରା ସର୍ବଦା ମାନବ ଜାତି ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳମୟ ହେଉ। ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ଏହି ଚିରନ୍ତନ ପରମ୍ପରା ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରାଣକୁ ଭକ୍ତି ରସରେ ଆପ୍ଳୁତ କରୁଥାଉ।
